Dini-Tasavvufi Türk Halk Edebiyatı(Tekke Edebiyatı)

DİNİ-TASAVVUFİ TÜRK(TEKKE) HALK EDEBİYATI

“Tasavvuf”, dünya hayatının aşırılıklarından uzak durarak Allah’a gönülden bağlanma,Allah’ın varlığında insanın kendi varlığından vazgeçmesi,benliğini(nefsini) yok edip gönlünü ilahi aşkla doldurması esasina dayanan İslami bir düşünce akımıdır.Türkistanlı Hoca Ahmet Yesevi,Türk Tasavvufu'nun kurucu­larındandır.Anadolu'da tasavvufun,onun öğrencilerinin eliyle yayıldığı kabul edilir.Tasavvufçular(mutasavvıflar,sofiler), düşüncelerini halka yaymak için edebiyatı,özellikle şiiri araç kabul ederler.Bunun sonucu olarak Anadolu’da 13. yüzyıldan itibaren güçlü bir tasavvuf(tekke) edebiyatı oluşmuştur.

Vahdet-i Vücut(Varlığın birliği):Evrende sadece Allah ‘ın varlı­ği söz konusudur.Diğer varlık zannettiklerimiz,bu “mutlak varlığın”, Allah ‘ın bir parçasıdırlar ve görüntüsüdürler.

Tecelli:Allah'ın Varlığı'nın diğer varlıklarda;Özellikle gönlünü kö­tülükten,çirkinlikten arındırmış insanda belirgin hale gelme­sidir.

Tarikat:Allah’a varma yolunda,benzer biçimde düşünenlerin oluşturduğu topluluktur.

Tekke:Tasavvuf ehli kişilerin,tarikat mensuplarının bağlandık­Iarı ve eğitim gördükleri kuruluş.

Pir:Tarikat kurucusu.

Şeyh: 1)Tarikat kurucusu.
2)Tarikatta en yüksek dereceye erişmiş kimse.
3)Tarikat kollarından birinin başında bulunan kimse.

Derviş:Bir tarikata girmiş,onun kurallarına uygun yaşayan kimse.

Abdal:Gezgin derviş.

Halife:Tarikat kurucusunun ya da şeyhin kendisine vekil tayin ettiği,yetki verdiği kişi.

Genel Özellikler:
a)Gerek dini-tasavvufi görüşler,gerek bunların işlenişi yönünden Arap-İran Tasavvuf Edebiyatları'nın etkisi söz konusudur.Ancak etkilenme,Divan Edebiya­tı’ndaki boyutlarda değildir.
b)Tasavvufa alt kavramları anlatan terimler dolayısıyla yabancı sözcük ve tamlamalar Aşık Tarzı Edebiyat’tan daha fazladır.
c)Eserlerin çoğunIuğu yazılı olarak oluşturulmuş ya da sonradan yazıya geçiriImiştir.
d)Manzum eserler,düzyazılılardan çoktur.
e)AğırIıklı olarak hece öIçüsü kullanıImıştır ma aruzu kulla­nanlar da çoktur.
f)Dörtlüklerle kurulan ve koşma biçiminin özeIliklerini taşı­yan şiirIer çoğunIuktadır.Beyit birimiyle gazel,ka­side,mesnevi biçimli şiirler de yazıImıştır.Divan tarzı tevhit,münacaat,naat türü şiirlere rastlanır.
g)Tekkelerde ve halkın karşısında şiirlerin okunuşu sıra­sında ya da ayinlerde müzik eşIiği oldukça yaygındır.

Bu özelliklerin dışında kalan;Eserlerini aruz ölçüsüyle ve Di­van Edebiyatı diliyle,hatta tamamıyla Arapça-Farsça yazan tasavvufçular da vardır.Örneğin Mevlana,Anadolu’da yetişen ilk ve en büyük Türk Mutasavvıf olduğu halde,eserlerini Fars­ça yazmıştır.Şeyh Galip,Divan tarzında eser verdigi için Tek­ke Edebiyatı çerçevesinde düşünülmez,Divan Edebiyatı men­subu sayılır.

Yunus Emre(1240?-1320?):Tekke Edebiyatı’nın en bü­yük ismidir.Dünya çapında ün yapmıştır.Nerede ve ne za­man yaşadığına dair kesin bir bilgi yoktur.Eskişehir-Siv­rihisar,Karaman dolaylarında yaşadığı kabul edilir.Eskişehi -Sarıköyde Yunus’a ait olduğu kesine yakın bilinen bir mezar vardır.Halka halk diliyle seslenerek,halkın şairi olmayı bilmiştir.İlahileri yüzyıllardır hem halkın beIIeğinde hem de elle ço­ğaItıIan divanlarında yaşamış,günümüzde düzenli basım­Iarı da yapıImıştır.Tasavvuf terimlerinin dışındaki kullanımları sade halk diliyledir.Genellikle hece ölçüsünü,bazen de aruzu kuIIanmıştır.Beyit birimiyle yazılmış şiirIeri,dize ortalarına yerleştiriIen duygulu ve coşkun bir dille ilahi aşkı ve tasavvuf inanç­larını işlemiştir.İslam inançlarından kaynaklanan bir hümanizm(insanseverlik) düşüncesine sahiptir.Şiirleri “Yu­nus Emre Divanı” adıyla bir araya getirilip yayımlanmıştır.Risaletü’n-Nushiyye(Öğütler Kitabı) adlı öğretici eseri,mesnevi biçiminde ve aruzla yazılmıştır.


Mevlana:Eserlerini Farsça yazdığı için Türk Edebiyatı'nın herhangi bir bölümüne dahil edemedigimiz Mevlana(Celallettin-i Rumi),Anadolu'da yetişen mutasavvıf şairlerin en büyük isminden biridir.Mevlevi Tarikatı'nın rehberidir(kurucusu değildir;Çünkü tarikat,oğlu Sultan Ve­led tarafından kurulmuştur).Mevlana'nın beş eseri vardır:
1)Mesnevi(26 bin beyit).
2)Divan-ı Kebir(2073 gazel ve 1791 rubai içerir).
3) Mektubat(Kısa mektuplar).
4)Mecalis-i Sab’a(Yedi vaaz).
5)Fihi ma Fih(Raz:Özel düşünce ve sözleri).
Bu eserlerin bütünü,Türkçeye çevrilip yayımlanmıştır.


Aşık Paşa:Horasan’dan gelen;BeyIiği bıra­kıp tasavvufa,bilime ve sanata yönelen bir ailenin men­subudur.Kırşehir’de yaşamıştır.Arapça ve Farsçayı çok iyi bildiği gibi Ermenice ve İbranice gibi bazı dillere de vakıf oIduğu anIaşıIan Aşık Paşa,bilinçli olarak Türkçeyi savunmuş ve eserlerini sade sayılabilecek bir dille yaz­mıştır Hece ölçüsü ve dörtlük birimiyle yazdıkları gibi,aruzla ve beyitler halinde yazdıkları da sade ve içten bir Türkçeyle kaleme alınmıştır.Şiirleninde tasavvuf düşüncesini işIemiş;Ahlaki,toplumsal nitelikli öğretici eserler vermiştir.En önemli eseri Garipname adlı 12.000 beyitlik mesnevi­sidir.Bundan başka dört mesnevi daha yazmıştır(şiirle­rinin çoğunu aruzla yazdığı için Aşık Paşa,Divan şairi de sayılabilir).

 
Hacı Bektaş Veli(1209-1270):Anadolu Tasavvufu'nun ku­rucularından olarak bilinir.Horasan’dan geIdiğine,Ahmet Ye­sevi’nin(veya onun halifesinin) müridi olduğuna dair bilgil­er vardır. Bektaşi Tarikatı'nın piri olarak bilinir.Kendisinin de hece vezniyle ilahi türü şiirIer söylediği rivayet edilirse de ona ait oIduğu kanıtIanmış bir manzume ortada yoktur.Makalat(makaleler) adlı Arapça eserinin de biri aslı buluna­mamış bir düzyazısı,diğeri manzum,iki çevirisi üzerinde çalışmaIar gerçekleştirilmiştir.


Hacı Bayram Veli(1352-1430):Ankara'da tarikat kurmuş bir bilgin ve şairdir.İlahi ve şathiye tarzı birkaç şiiri günü­müze kadar uIaşmıştır.Sade ve coşkun bir dili vardır.He­ce öIçüsü yanında aruzu da kullanmıştır.


Eşrefoğlu(1353-1469):Bursa,Ankara,Suriye gibi yerleri dolaştıktan sonra İznik’te bir tekke ve tarikat kurmuş,Hacı Bayram Veli’nin etkisinde bir tasavvufçudur.Bir divan oIuşturan şiirlerinden bir böIümü aruzla,bir bölümü ise sa­de halk diliyle ve dörtlükler halinde yazılmıştır.Müzekkin ­Nüfus adlı düzyazılı ve tasavvufla ilgili bir eseri vardır.

Kaygusuz Abdal(XV. yy):Efsaneye göre Alanya Be­yi'nin oğIu iken tasavvufu tercih etmiştir.ŞiirIerinde Yunus Emre'nin etkisi sezilir.Hece ölçüsüyle ve sade bir dille ilahiler,nefesler ve şathiyeler söyIemiştir.Yergi özeIliği de taşıyan şathiyeIeri ilginçtir.


Kazak Abdal(XVI yüzyıl):Romanya TürkIerinden oIduğu söylenir.Bektaşi Tarikatı'na bağIıdır.Taşlama özellikli şiirIe­riyle bilinir.


Pir Sultan Abdal(XVI. yüzyıl):Sivas Dolayları'nda yetiş­miş,bir isyana karıştığı için idam ediImiştir.Bazı şiirIerinde KaracaoğIan gibi dünya güzelliklerini,bazılarında Kö­roğIu gibi cenk duygularını,bazılarında da Yunus’un üslubuyla ilahi aşkı ve tasavvufla ilgili temaları işlemiştir.Bü­tün şiirleri hece ölçüsüyle ve duru bir halk diliyle yazılmıştır.Koşma,semai,varsağı biçimlerini kullanmıştır.


Hatayi(1486-1524):Safevi Hükümdarı Şah İsmail’dir.Ak­koyunlu TürkmenIerindendir.Azerbaycan Türkçesiyle yazdığı “deme” ve “nefesleri”, AnadoIu’da da seviImiştir.Farsçayla ve aruzla yazıImış şiirIeri de vardır.


Uyarı:Tasavvuf büyüklerinin hayatları ve kerametleri ile ilgili öykülere menakıpname veya velayetname adı verilir.Menakıpnameler,efsane-menkıbe biçiminde ve olağanüstülüklerle karışık olarak halk arasında doğar,sonra yazıya geçirilir.Genellikle düzyazı biçimindedirler.Manzum-düzyazı karışık olanları ya da tamamen manzum olanları da vardır.

Tasavvuf,Türklerin İslamiyet'i kabulunden sonra Anadolu'da kendini göstermiştir.Tasavvuf düşünürlerine "mutasavvıf" denir.Mutasavvıflara göre Allah'ı bilmeden,O'na ulaşılamaz.Dini tasavvufi halk edebiyatı;Allah Aşkı,doğruluk,nefse hakim olma,ahlak,toplum gibi konuları işler.

Manzum Eserler:Şiirsel özelliğe sahip,dini tasavvufi halk edebiyatı ürünleridir.

İlahi:Türk Halk Edebiyatı'nda din ve tasavvuf konularında,ezgiyle söylenen şiir türüdür.İlahinin özel bir biçimi yoktur.Koşma ve semai biçimlerinde olur.7-8 heceli olanları genellikle dörtlüklerden,11 ve daha çok heceli olanları ise beyitlerden oluşur.

Nefes:Alevi ve Bektaşi şairlerin;Ayinlerde,meclislerde ezgiyle okunan ve koşma biçimindeki şiirleridir.

Nutuk:Tarikata yeni giren dervişlere tarikat derecelerini,tarikat adâbını öğretmek için söylenmiş şiirlerdir.

Deme:Tükmen Alevi Bektaşilerinin,aşık tarzı halk edebiyatı nazım türü olan nefese verdiği isimdir.

Devriye:Özellikle Alevi-Bektaşi Edebiyatı'nda,tasavvuf düşüncesinin devir kuramını konu edinen şiirlerdir.Destan,koşma,nefes ve ilahi gibi biçimlerinde yazılırdı.

Şathiye:Tekke şairlerinin,tasavvuf konularını örtülü bir biçimde işledikleri ve Tanrı'ya senli benli bir söyleyişle seslendikleri şiir türüdür.Şathiyelerde dinsel inançlar konu edilinirken,yer yer alaycı bir dil kullanılır.İlk bakışta saçma sanılan bu sözlerin,yorumlandığında tasavvufla ilgili türlü kavramlara değindiği görülür.Şeriata aykırı ya da anlamsız gibi söylenmiş şathiyeler,varlık birliği inancına bağlı türlü görüşleri yansıtır.

Mensur Eserler:

Düz yazı(nesir) olarak yazılmış yapıtlardır.

Fütüvvetname:Fütüvvetle ilgili değerlendirmelere,geleneklere yer verildiği;Fütüvvetin ilkelerini,tarihini,niteliklerini ve törelerini konu edinen yapıtlara verilen addır.Bu yapıtlarda;Fütüvvetlerin özellikleri açıklanır,fütüvvet yoluna girerken uyulması gereken kurallar belirtilir.Günümüze ulaşan en eski fütüvvetname,10. yüzyılda mutasavvıf Sülemi tarafından yazılan Arapça Kitab ül-fütüvve'dir.
Silemi;Yapıtlarında füttüvetin kurallarından,yolundan ve yordamından söz eder;Fütüvveti uygunsuz davranışlardan kaçınmak,Tanrı'ya itaat etmek,ahlak üstünlüklerini ve güzelliklerini korumak şeklinde tanımlar.

Gazavetname:Türk Edebiyatı'nda,savaşları konu edinen yapıtlara verilen isimdir.
Gazavetname ile daha çok din düşmanları üzerine gazilerin düzenledikleri akın ve savaşları,bu sırada gösterilen kahramanlıkları anlatan yapıtlar kastedilir.Bir kentin ya da bir kalenin alınmasını konu edinen yapıtlara "fetihname", düşmanın yenilgisiyle biten savaşları konu edinenlere ise "zafername" denirse de,bu gibi farklılıklar daha sonra birbirine karıştırılmış ve bunların bütününe birden "gazavetname" denilmiştir.

Menakıbname:Menakıbnamelerde;Kahramanların,din ulularının,tarikat büyüklerinin yaşamları ve gösterdikleri kerametler yer alır.Kahramanlar;Olağanüstü nitelikler taşır,olağanüstü işler yaparlar.

Battalname:Battal Gazi'nin menkıbeleşmiş hayatı üzerine kurulmuş destansı halk hikayesidir.Yapıtta;Battal Gazi'nin tarihsel kişiliği çerçevesinde oluşan menkıbelerin yanısıra,başkalarına ait kahramanlıkların Battal'a mal edilmesi ve hikâyecinin düşsel katkısı ile oluşan;Böylece gerçek tarihten iyice uzaklaşan serüvenler anlatılır.Battal'ın adı çerçevesinde oluşmuş iki halk hikayesi vardır:Arapça "Z'at ül-himme" (halk ağızında Zelhimme) ile Türkçe "Battalname".

Yazıdaki bazı cümle düşüklüklerini ve imla,noktalama hatalarını düzenlemek durumunda kaldım.İlgili kişi(ler)den,bu durumdan dolayı özür diliyorum...

http://www.edebiyatfakultesi.com/index.php?title=Dini_Tasavvufi_T%C3%BCrk_Halk_Edebiyat%C4%B1

Yorum Yaz
Arkadaşların Burada !
Arkadaşların Burada !