Geçiş Dönemi Türk Edebiyatı

GEÇİŞ DÖNEMİ ESERLERİ

KUTADGU BİLİG:Mutluluk Bilgisi,Mutluluk Veren Bilgi anlamındadır.Yusuf Has Hacip tarafından,1069-70 arasında yazılmıştır.İlk İslami eserimizdir.Aynı zamanda,aruzun kullanıldığı ilk eserimizdir.Şehname vezniyle yazılmıştır.Arapça-Farsça sözcüklerin kullanıldığı ilk eserimiz olma niteliğini de taşıyan yapıt,.ilk siyasetname örneğimizdir.İnsanların iyi siyasetle yönetilip dünyada ve ahirette mutlu olabilmeleri için tutulacak yolları gösteren ve Mesnevi tarzında yazılan bu ilk eserimiz,6645 beyit ve heceyle yazılmış 173 dörtlükten oluşur.Devlet yönetimi,mutluluk,ahlak,adalet konuludur.Viyana,Mısır ve Fergana nüshaları vardır.Uygur Alfabesi'yle ve Hakaniye Lehçesi'yle yazılmıştır,Tabgaç Buğra Han’a sunulmuştur.Karahanlılar Dönemi'ne ait,Aallegorik(sembolik) bir eserdir.Eserde;Gündoğdu–hükümdar– adaleti,Aydoldu–vezir– saadeti,Ögdülmüş–vezirin oğlu– aklı,Odgurmuş–dindar bilge– kanaat etmeyi temsil eder.


DİVAN U LÜGATİ’T-TÜRK:Türk Dili'nin Sözlüğü anlamındadır.1072’de Kaşgarlı Mahmut yazmıştır,Abbasi halifesi Al Müktedi Billah’a sunulmuştur.Türk Dili'nin ilk sözlüğü ve dilbilgisi(gramer) kitabıdır.Ansiklopedik,örnekli ve karşılaştırmalıdır.Türkçeyi Araplara öğretmek ve Türkçenin Arapça kadar zengin bir dil olduğunu kanıtlamak için yazılmıştır.Dili Arapçadır.7500’den fazla maddebaşı sözcük vardır.Sözlü döneme ait bilgileri de içermektedir.Hakaniye(Karahanlı) Lehçesi'yle yazılmıştır.Tek nüshası İstanbul Millet Kütüphanesi'ndedir.Önsözünde Türk Tarihi hakkında bilgi yer alır.Eserde bir de Türk Dünyası'na ait ilk harita bulunur.Oğuzların 24 boyuyla ilgili bir de şemayı da bünyesinde barındıran eser;Tarih,coğrafya,folklor(halkbilim) ve toplumsal yaşayışla ilgili bilgi verilir.Koşuk,sagu,sav ve destan örnekleri içerir.


ATABETÜ’L-HAKAYIK(AYBETÜ’L-HAKAYIK):Hakikatlerin Eşiği,Hakikatler Basamağı anlamındadır.12. yy.da Edip Ahmet Yükneki(Yüknekli Ahmet) tarafından yazılmıştır ve Sipehsalar Mehmet Bey’e sunulmuştur.46 beyitten ve 101 dörtlükten oluşur.Beyitler gazel şeklindedir.Dörtlükler aaxa şeklinde oluşturulmuştur.Hakaniye Lehçesi'yle yazılmış didaktik bir eserdir.Vezni,Şehnameninki gibidir.Dindarlığın faziletlerinden,ilmin mutluluğa götüren yol oduğundan bahsedilir.Eserde,ayetlere ve hadislere dayanılarak İslam Ahlakı'nı öğretmek amaçlanmıştır.


DİVAN-I HİKMET:12. yy.da Ahmet Yesevi tarafından yazılmış Tasavvuf edebiyatımızın temel eseridir. Hakaniye Lehçesi'yle ve hece ölçüsüyle yazılmıştır.İslamiyet'i hikmetli şekilde öğretmek amacıyla yazılmıştır.Eser,hikmetler’den oluşur(tek dörtlükten oluşan,dini-tasavvufi içerikli didaktik şiirlere hikmet denir).


MUHAKEMETÜ’L-LÜGATEYN:Sözlüklerin(Dillerin) Karşılaştırılması anlamındadır.Ali Şir Nevai tarafından yazılmıştır.Türkçe'nin Farsça'dan üstün olduğunu ispatlamak için yazmıştır.Çağatay Lehçesi'yle yazılmıştır.Türkçe'yle Farsça karşılaştırılmıştır.


BABÜRNAME :Hindistan’da bir Türk Devleti kuran Babür Şah tarafından yazılmış bir tarih ve anı eseridir.Çağatay Türkçesi ile yazılmıştır.


ŞECERE-İ TÜRK:17. yüzyılın Türk Hükümdarlarından Ebul Gazi Bahadır Han’ın “Türk Tarihi” konulu eseridir.Destan ve anı özellikleri de taşır(aynı yazarın Türkmen Boyları hakkında yazılmış Şecere-i Terakkime adlı bir eseri daha vardır).


Uyarı:İslamlık Etkisindeki Dönemde Türkçe;Doğu Türkçesi(Hakaniye Türkçesi) ve Batı Türkçesi(Oğuzca) olarak ikiye ayrılmıştır.Batı Türkçesi de zamanla Anadolu Türkçesi ve Azerbaycan Türkçesi olarak ayrılır.Bazı dilciler Kuzey-Batı Türkçesi(Kıpçak Türkçesi) adını taşıyan üçüncü bir kolun varlığını kabul ederler.Bu kol da Doğu Türkçesi(daha eskiye gidilirse Uygurca) ile ortak özellikker taşır.

MANAS DESTANI:Dünyanın en uzun destanıdır.500 bin beyite yakındır.Kırgızlara aittir.Olağanüstü özellikler taşıyan Manas’ın Kamluklara karşı saldırıları ve kahramanlıkları anlatılır.Manas ölünce oğlu Semetey hükümdar olur.Sevdalandığı Afgan Hakanı'nın kızı Ayçürek’i hakan vermeyince savaş yapılır.Semetey savaşı kazanır ve Ayçürek’le evlenir.Aile içi çatışmalar anlatılır.Manas’ın torunu Seytek’in hükümdar oluşu ve kahramanlıkları da,eserde kendilerine yer bulur.


SALTUK BUĞRA HAN DESTANI:Karahanlıların Hükümdarı Saltuk Buğra Han’ın kafirlerle yaptığı mücadeleler ve bütün Türk Ülkeleri'ni Müslüman yapması anlatılır.


BATTAL GAZİ DESTANI:Arap asıllı bir destandır.Türklerin Müslüman olmasından sonra destan Türkleştirilmiştir.Karahanlılar Battal Gazi ve Malatya Beyi Ömer’dir.Müslüman Türk ve Arapların Anadolu’ya akınları ve Bizanslılarla mücadeleleri anlatılır.Anadolu’nun Türkleştirilmesi ve İslamlaştırılması,eserin ana konusudur.


DANİŞMEND GAZİ DESTANI:Danişmend Gazi’nin kahramanlıkları ve Anadolu’nun Türkler tarafından fethi anlatılır.Tarihe uygunluğu,kahramanların yaşamış Türk Beyleri olmaları,Anadolu Coğrafyası'nın gerçek isimleriyle anılması yönüyle uzun süre tarih kitabı olarak nitelendirilmiştir.


KÖROĞLU DESTANI:Köroğlu’nun asıl adı Ruşen Ali’dir.Bolu Beyi,istediği atı bulamadığı için babası Yusuf’un gözlerine mil çektirir.Ruşen Ali,bundan sonra Köroğlu ismiyle anılır.Bolu Bey'inden intikamını alır.


CENGİZHAN DESTANI:Destan,Orta Asya’da doğmuş ve gelişmiştir.Cengiz’in Oğulları tarafından idare edilen Başkırt,Kazak ve Kırgız Türkleri tarafından oluşturulmuştur.Moğol Hükümdarı Cengiz’in kahramanlıkları,eserde anlatılmaktadır.Cengiz,bir Türk-İslam Kahramanı olarak kabul edilmiş,destan da Türk Tarihi gibi anlatılmıştır.


EDİGE DESTANI:Altınordu Hanlığı’nın 15. yy’da Timur tarafından yıkılışını konu alır.Altınordu Hanı Edige Mirza Bahadır’ın,devleti ayakta tutmak için giriştiği mücadelelere yer verilmiştir.

Not:Yazıdaki bazı cümle düşüklükleri öyle bir seviyedeydi ki,bunlara müdahale etmek durumunda kaldım.İlgili yazıyı yazan(lar)dan,bu durum nedeniyle özür dilerim...

http://www.edebiyatfakultesi.com/index.php?title=Ge%C3%A7i%C5%9F_D%C3%B6nemi_T%C3%BCrk_Edebiyat%C4%B1

Yorum Yaz